Hồ Sơ: PROJECT DIASPORA

William Joiner Center

Niên khóa 2001-2002

Rockerfeller Fellow:

Nguyễn Mộng Giác

Công trình nghiên cứu dành cho  chương trình “Project Diaspora: Study of the Vietnamese Overseas” của Trung Tâm William Joiner Center thuộc viện Đại học Massachusetts, Boston, MA, USA.
Ấn hành trong dạng iPaper với sự đồng ý của tác giả

Nguyễn Mộng Giác: Vài lời thưa trước

Chủ đề nghiên cứu, tuy chỉ là một phác thảo, nhưng tự nó mang tính chất của thể loại văn học sử (khác với các thể loại nghiên cứu văn học khác như lý luận văn học, phê bình văn học…). Chủ đề trước hết quan tâm đến những tiêu chuẩn nghệ thuật cần có của “văn” (như giá trị văn chương, giá trị tư tưởng) đồng thời cũng có tính “sử”, nghĩa là đặt văn chương trong bối cảnh của lịch sử, xem xét các tác động của lịch sử lên những biến chuyển trong văn chương hải ngoại.

Cơ cấu lý thuyết nghiên cứu này vẫn bị phê phán là đặt văn chương vào vai trò thứ yếu của một công cụ: văn chương không tự nó hiện hữu, mà chỉ là một tư liệu, một công cụ để chứng minh cho cái gì khác với văn chương, như biến chuyển chính trị, như hậu quả của chiến tranh, như kinh nghiệm di dân.

Tôi đồng ý với các lời phê phán này, nhưng vẫn chấp nhận cơ cấu lý thuyết xem văn học nghệ thuật là một phản ánh của biến chuyển xã hội vì:

1. Đề án chung do Trung tâm William Joiner chủ trương: “Diễn trình (tái) xây dựng diện mạo và quê hương của người Việt ở nước ngoài” tự nó đã là một nghiên cứu xã hội học di dân. Những gì tôi sẽ làm là một bộ phận nhỏ trong đề án chung, nên không thể có một dự án (ngắn hạn) thoát ra ngoài đề án chung. Không thể gạt bỏ ra ngoài “tính xã hội” của tiến trình văn học hải ngoại, biến nó thành một nghiên cứu thuần túy về hình thức, bút pháp.

2. Vả lại, riêng trong trường hợp văn chương người Việt hải ngoại, ảnh hưởng của thời thế và xã hội lên biến chuyển văn chương rất rõ. Mỗi đợt di dân (đợt di tản, đợt thuyền nhân, đợt H.O, đợt “tường nhân” Đông Âu) có những tâm tình khác nhau do xuất xứ và kinh nghiệm đời sống của họ tại quê nhà khác nhau. Rồi trong những đợt di dân ấy, sau khi định cư ở nước ngoài, tùy thời gian lâu hay mau, thành công hay thất bại mà mỗi người cũng biến chuyển theo những tiến trình quen thuộc của tất cả mọi di dân, từ tâm trạng bơ vơ hối tiếc ban đầu đến những cố gắng hội nhập, từ thành công hội nhập đến những băn khoăn về nguồn gốc, căn cước). Văn chương của người Việt hải ngoại không thể đứng ngoài các biến chuyển chung ấy.

Tuy nhiên, khi viết tiểu luận dưới đây, tôi không có tham vọng hoàn tất một công trình nghiên cứu khoa học theo khuôn mẫu trường ốc (academic). Không được đào tạo như một người nghiên cứu chuyên nghiệp, tôi không có khả năng và kinh nghiệm để thực hiện một tiểu luận án đúng qui cách đại học. Suốt 18 năm làm chủ bút và điều hành tạp chí Văn Học, tôi có những hiểu biết và kinh nghiệm của “người trong cuộc” về văn chương hải ngoại, nên những nhận định của tôi, trong tiểu luận này, là đúc kết những nhận định tôi từng đưa ra trong từng mốc thời gian của sinh hoạt văn học ấy. Một đúc kết hết sức duy nghiệm, và có lẽ cũng rất chủ quan.

Xin xem đây như một tài liệu tham khảo, một chứng từ của người từng theo dõi một thời gian dài các biến chuyển của văn chương hải ngoại .

Nguyễn Mộng Giác

(dự án thực hiện với thời gian nội trú ngắn hạn)

Bài đã đăng của Nguyễn Mộng Giác

• Nguyễn Mộng Giác: Nghĩ Về Văn Học Hải Ngoại - 25.09.2009
• Giới thiệu tập tùy bút “Đó Đây” của Trúc Chi - 11.01.2009
• Sống và viết tại hải ngoại - 19.09.2008
• Nguyễn Mộng Giác: Sơ thảo về các giai đoạn thành hình và phát triển của giòng văn xuôi ở hải ngoại từ 1975 đến nay (Toàn bản) - 19.09.2008
• Nguyễn Mộng Giác: Thuyền Viễn Xứ - 19.09.2008