1.

Thơ. Trong một góc độ và chừng mực nào đó có thể nói là trò chơi xúc xắc ngôn ngữ. Mà trong đó, cái vĩnh cửu trò chuyện với cái hữu hạn, tính hàn lâm ngồi chung với tính dung tục, sự tao nhã làm bạn với sự thô thiển, hư thực thực hư trùng trùng hoà quyện vào nhau, tương hỗ phát triển, xáo trộn …làm nên hình hài, sắc diện thơ. Xáo chộn chong ngày của Bùi Chát là một hiện tượng không nằm ngoài qui luật này. Xáo chộn chong ngày vừa mang hơi thở của thứ ngôn ngữ rác rưởi chốn tục lụy chợ búa lại vừa nhuốm màu suy tưởng triết lý nhân tình. Điều này không phải ai cũng làm được. Một nhà thơ bình thường chỉ có thể làm được một trong hai khả năng này mà thôi.

Đó là lý thuyết, nhưng trên thực tế, một tập thơ ra đời có tác động mỹ cảm như thế nào đến độc giả lại là vấn đề khác. Có thể xảy ra hai trường hợp, hoặc là độc giả dễ dàng đón nhận tác phẩm và xem nó như một đứa con tinh thần vì nó hợp với mỹ cảm quen thuộc của mình. Trường hợp còn lại, tác phẩm bị phản ứng gay gắt (thậm chí là loại nó ra khỏi văn đàn) nếu nó không hợp với mỹ cảm vốn đã trở thành lăng kính nghệ thuật của họ.

Xáo chộn chong ngày của Bùi Chát là một đơn cử điển hình cho trường hợp này. Nó bị phản ứng gay gắt từ một số đông độc giả vì đã tạo ra một thứ ngôn ngữ và hình ảnh lạ, nếu không nói là tầm thường…Nhưng cũng chính từ cái tầm thường đó nó đã đi sâu vào biểu tượng và đào sâu vào những hệ lụy nhân sinh, những trăn trở và bế tắc của cái tôi nhân bản để rồi một số bạn đọc thấy nó cần thiết tồn tại. Và một câu hỏi sẽ được đặt ra: đối tượng nghệ thuật (kể cả chủ đề) có phải là vấn đề then chốt của một tác phẩm? Hay cái tôi nghệ sĩ và phương pháp sáng tạo nghệ thuật, khai thác chủ đề là cốt lõi?

Cái bát em chùi núc jạng đông

một bữa xáng ngon miệng những thực khách

nhìn nàm tăng cảm jác khi ăn

tôi đưa tay vẫy các ninh hồn

Những bát ô tô mặc áo nính ji chuyển coa cánh jừng

máu chảy jất nhiều chúng ló

mất điện

Mấy bát hứng bầu chời của đài chuyền hình

tiêu chuẩn cuốc tế được nắp đặt

chiếc đầu không thể nọt coa

âm thanh bận jộn bắt những hình ảnh

Đặt nên ngực em cái bát

thế jới gắn chong ló những cái vòi chảy

nhà hộ xanh

(Không đánh xố cho một đồ jùng hội tụ thức ăn)

2.

Trong những lần ra Bắc làm ăn, nhất là Lào Cai, Yên Báy, Hải Dương…Tôi có dịp tiếp xúc, làm việc và chung sống với người Bắc. Họ nói chuyện rất khó nghe, có thể họ nói âm quá nặng, nói trọ trẹ, và hơn nữa, khó nghe vì họ nói phổ thông – một thứ ngôn ngữ nguyên liệu của thơ, thô ráp và cứng nhắc.

Nếu có một nhà thơ nhạy cảm ngôn ngữ “bắt gặp”, anh ta sẽ biến thứ “nguyên liệu” kia thành thơ, và khó nói trước điều gì sẽ xãy ra với thơ của anh ta.

Bùi Chát đã làm điều này một cách say sưa không mệt mỏi để rồi mong sao được người ta chửi bới (?) vì như Bùi Chát thì chửi bới cũng là một biểu hiện của sự tồn tại (tôi nghĩ thế khi đọc hết tập thơ).Và thật may mắn cho anh ta là có rất nhiều ý kiến về tập thơ Xáo chộn chong ngày, khen có, chê có. Khen vì người khen cũng có tai thẩm âm tốt và có đủ công lực để lắng nghe cái giai điệu pop rock hậu hiện đại trên sân khấu ngôn ngữ đậm chất Bắc kỳ của Bùi Chát. Chê vì (hình như là) hình tượng thơ của tác giả này dung tục quá, nhảm nhí quá…ngoài ra còn vì nhiều lí do khác nữa…

Thay vì, như những nhà thơ đi trước thiên về lựa chọn các chủ đề thường gặp như bốn mùa, thiên nhiên cây cỏ, vẻ đẹp siêu hình của tình yêu, tôn giáo… Đằng này Bùi Chát lại chọn những biểu tượng phồn tục, những “linh vật” không mấy dễ coi…làm chất liệu, làm chủ đề viết thành thơ! Viết một cách chân thành mới đáng kinh! Thú vị nhất là Xáo chộn chong ngày đã sử dụng hình ảnh dung tục tưởng chừng như hết thuốc chữa mà lại chuyển tải được ý đồ nghệ thuật đậm chất nhân văn của tác giả -“tôi đã coăng cái tát nên chời, không hiểu xao nại mang xuống một vật hệt như ló” (Xáo chộn chong ngày), “tôi yêu những người đàn bà đang nà chuột jưới cống, tôi thấy em mặc cuần nót mười ngàn ba cái mua ở vỉa hè…” (Đâm ja).

Còn ở khía cạnh nổi của tập thơ, ngôn từ tưởng chừng như “lộn tùng phèo” lên, trộn thành chộn; r, d, gi thành j; n thành l; s thành x; q, k, c thành c –“thế jới lày không thể bóp tôi, những hình ảnh cũ thay đổi tôi như mới, thái độ nên cầu ngồi xổm để jơi một vật jưới lước” (Hiện chạng) -…lém lước bọt nên tường, …xách không nàm tôi tốt hơn…(Đâm ja)…vv… Nhưng về mặt cấu trúc thì lại hoàn chỉnh, nó diễn đạt được cái hỗn loạn của một trật tự, cái đơn giản trong sự phức tạp. Chính những yếu tố này làm nên một xã hội – xã hội Xáo chộn chong ngày, và Bùi Chát – một công dân luôn xông xáo, dằn vặt giữa tục và nhảm..

Có thể nói tập thơ của Bùi Chát được chia thành hai phần chính (theo tôi hai phần sau: Ra vào và Tài liệu tham khảo không quan trọng lắm). Phần đầu là Đâm ja, Đâm ja phần lớn vận dụng ngôn ngữ phía Bắc, cách chơi nói nhại chữ khá hay mặc dù vẫn còn những vấp váp…Thư giãn là phần thứ hai của tập thơ, phần này có vẻ hơi nhảm, mặc dù đó là cái nhảm dễ thương nhưng không dễ chấp nhận được. Bằng cách thêm vào thơ người khác một cái đuôi, những bài thơ hay (thậm chí đã được phổ thành ca khúc nổi tiếng) “xui xẻo” hoá thành quái vật vô người thừa nhận – Thời hoa đỏ lè: dưới màu hoa như lửa cháy khát khao nhậu…em hát một câu thơ cũ sì…ta nhìn vào tận sâu mắt nhau heo…anh không có mặt mẹt, không cho ai có thể lạnh tanh tưởi…(Thời hoa đỏ lè – trích từ phần Thư giãn). Đọc đến đây, tự dưng thấy thương cảm cho tác giả bài thơ!

Về phương cách lập ngôn của Xáo chộn chong ngày, Đoàn Minh Châu (sinh viên Học viện quan hệ quốc tế) sau khi xem bài của Lý Đợi: Ra vào với Xáo chộn chong ngày của Bùi Chát đã có những nhận xét mà theo tôi là rất đáng để suy nghĩ: “em ở ngoài này, mấy đứa bạn quen người Bắc, nhất là dân các tỉnh lân cận như Thái Bình, Hải Dương nói sai kinh khủng. Hà Nội thành Hà Lội. Ra bất cứ cái chợ nào cũng gặp người buôn bán từ tỉnh lẻ nói ngọng nghịu nhiều lúc rất khó chịu. Nhưng nghe riết thành quen. Đọc thơ BC tự nhiên có cảm giác như đi chợ, những ý nghĩ lỉnh kỉnh và bình dân ngôn ngữ. Ai cũng từng nói, từng nghe, nhưng để cho nó có hình hài ngôn ngữ thì XCCN đã làm việc đó một cách nghiêm túc – như đùa…” …“ý tưởng và hình ảnh nhiều bất ngờ nhưng dễ chấp nhận vì nó gần gũi, thân thiện và mang cái kì quặc quen thuộc của cuộc sống hằng ngày…”

3.

Và có lẽ, thế hệ chúng ta sẽ ít có người đồng điệu với Xáo chộn chong ngày của Bùi Chát. Bởi vì nó quá mới mẻ về cả nội dung lẫn hình thức. Nhưng sự cô độc và nỗi bất an tâm lý của một tại thể luôn phải đối mặt với chính mình và với thế giới tràn ngập hệ lụy, tràn ngập những khái niệm, những phạm trù đạo đức học mang tính giáo huấn hình thức thì cho dù hôm nay hay một vài thế hệ nữa, lúc nào con người cũng sẽ phải đấu tranh để cởi bỏ nó đi. Khi đó, Xáo chộn chong ngày sẽ được nhìn nhận bằng một thái độ khác.

Với Xáo chộn chong ngày, Bùi Chát có thể chưa đạt được cái mà những nhà thơ thế hệ đàn anh đã làm về không gian và chiều sâu mỹ cảm. Nhưng ít ra Bùi Chát cũng đã có công mở ra một cảm quan mới về thơ, về một dấu hiệu triết học của mỹ học nhân sinh trong vấn đề lựa chọn chủ đề nghệ thuật. Đặc biệt trong nghệ thuật thi ca đương đại, nhà thơ lúc nào cũng hiện hữu với những ý niệm do mình tạo ra…

Có thể nói, đọc Xáo chộn chong ngày bằng thơ không thú bằng đọc biểu tượng của nó, đọc biểu tượng không hay bằng đọc dấu hiệu của nó…Nhưng chung qui, đọc một cá tính cùng với những trăn trở của nhà thơ thông qua tác phẩm sau khi loại bỏ tất cả mọi định kiến mỹ học về chủ đề và tác giả bao giờ cũng hứng thú và có giá trị hơn.

3/2004

_______________

Xáo chộn chong ngày, tập thơ Bùi Chát – nhà xuất bản Giấy Vụn 12/2003

Bài đã đăng của Liêu Thái

• Xáo Chộn Chong Ngày: một dấu hiệu mới của thơ - 15.07.2008
• Cảm thức quê nhà trong lòng người con xa xứ - 09.07.2008